ΕΛΛΑΔΑ • ΜΑΤΙΕΣ ΣΤΟ ΠΑΡΕΛΘΟΝ

Νίκος Ξυλούρης: Η φωνή που τραγούδησε την ελευθερία και κράτησε ζωντανή την ψυχή του Πολυτεχνείου

«Πότε θα κάνει ξαστεριά, πότε θα φλεβαρίσει…». Στα χρόνια της δικτατορίας, το ερώτημα του παλιού κρητικού τραγουδιού ακουγόταν σαν απαίτηση. Η ξαστεριά είχε γίνει το όνομα μιας ελευθερίας που αργούσε. Στη φωνή του Νίκου Ξυλούρη και στα χείλη των φοιτητών, το τραγούδι απέκτησε τον παλμό της εποχής: την αγωνία να τελειώσει η καταπίεση, την απόφαση να σπάσει η σιωπή. Κι όταν τον Νοέμβριο του 1973 οι φοιτητές εξεγέρθηκαν στο Πολυτεχνείο, ο Ξυλούρης στάθηκε δίπλα τους. Ο άνθρωπος που τους εμψύχωνε με τα τραγούδια του ήταν τώρα ανάμεσά τους.

Πενήντα τρία χρόνια μετά, είναι δύσκολο να σκεφτεί κανείς το μουσικό αποτύπωμα εκείνης της εποχής χωρίς να ακούσει τη φωνή του. Βρίσκεται στις αναμνήσεις όσων έζησαν τα γεγονότα, στις αφηγήσεις τους, στα τραγούδια που πέρασαν στα παιδιά τους. Ακόμη και για εκείνους που τον γνώρισαν πολύ αργότερα, έχει κάτι οικείο. Σαν μια φωνή που υπήρχε στο σπίτι πριν μάθουν την ιστορία της.

Από τα Ανώγεια στη φωνή μιας γενιάς

Ο δρόμος του είχε αρχίσει στα Ανώγεια. Εκεί, ανάμεσα στη λύρα, στις μαντινάδες, στα ριζίτικα και στον «Ερωτόκριτο», διαμορφώθηκε ο τρόπος του να ακούει και να τραγουδά. Στα γλέντια και στις παρέες, η μουσική συνόδευε τον έρωτα, τον αποχωρισμό, το πένθος, την περηφάνια. Αυτά τα ακούσματα τα κράτησε όταν έφυγε από την Κρήτη. Ακούγονταν στην προφορά του, στον τρόπο που στεκόταν πάνω σε μια λέξη, στην ένταση και στα χαμηλώματα της φωνής του.

Όταν συναντήθηκε με το ευρύτερο ελληνικό κοινό, αυτή η καταγωγή έγινε η δύναμή του. Τραγουδώντας, μπορούσε να κάνει έναν άνθρωπο που δεν είχε πατήσει ποτέ στην Κρήτη να νιώσει ότι ο στίχος τον αφορούσε προσωπικά. Η συνεργασία του με τον Γιάννη Μαρκόπουλο έφερε τη φωνή του σε τραγούδια που συνδέθηκαν στενά με τις αγωνίες της εποχής. Οι νέοι τα άκουγαν, τα μάθαιναν και τα έπαιρναν μαζί τους.

Το τραγούδι στα χρόνια του φόβου

Το καλοκαίρι του 1973, ο Ξυλούρης συμμετείχε στο «Μεγάλο μας Τσίρκο», την παράσταση που ανέβασαν η Τζένη Καρέζη και ο Κώστας Καζάκος. Μέσα από τον λόγο και τα τραγούδια, η σύγχρονη ελληνική ιστορία περνούσε μπροστά από ένα κοινό που αναγνώριζε τις αναφορές στο παρόν του. Σε μια χώρα όπου η έκφραση ελεγχόταν, η σκηνή γινόταν τόπος συνεννόησης ανάμεσα στους ηθοποιούς, στους μουσικούς και στους θεατές.

Ο Ξυλούρης είχε ήδη γίνει ένα πρόσωπο στο οποίο οι νέοι αναγνώριζαν έναν δικό τους άνθρωπο. Ως τον Νοέμβριο, η μουσική του Μαρκόπουλου και η φωνή του είχαν γίνει σημεία αναφοράς για τους εξεγερμένους φοιτητές. Το «Πότε θα κάνει ξαστεριά» ακολουθούσε τη διαδρομή του από την κρητική παράδοση στον αντιδικτατορικό αγώνα, αποκτώντας τη δύναμη ενός συνθήματος που μπορούσε να τραγουδηθεί.

Χρειάζεται να θυμηθούμε τι σήμαινε τότε να τραγουδάς μαζί με άλλους. Σε ένα φοιτητικό δωμάτιο, σε μια μπουάτ, σε μια συναυλία, οι άνθρωποι έβρισκαν την ευκαιρία να εκφράσουν όσα τους βάραιναν. Ένα τραγούδι άρχιζε από κάποιον και το έπιαναν οι υπόλοιποι. Μέσα σε αυτή την απλή πράξη υπήρχε ανακούφιση, αλλά και θάρρος. Ο Ξυλούρης μπορούσε να δώσει ένταση σε αυτό το αίσθημα χωρίς να χάσει την τρυφερότητά του. Η φωνή του είχε αποφασιστικότητα, είχε, όμως, και καημό, γλυκύτητα, λυγμό. Χωρούσε την ορμή ενός πλήθους και τη μοναξιά ενός ανθρώπου. 

Στο πλευρό των εξεγερμένων 

Η παρουσία του στο Πολυτεχνείο έδωσε σε αυτή τη σχέση το βάρος της έμπρακτης συμπαράστασης. Σε εκείνες τις συνθήκες, η επιλογή να σταθείς δίπλα στους εξεγερμένους είχε συνέπειες. Σήμαινε ότι δεχόσουν να μοιραστείς κάτι από τον κίνδυνο και την ευθύνη της στιγμής. Ο Ξυλούρης ανταποκρίθηκε με τον τρόπο που οι άνθρωποι είχαν μάθει να τον αισθάνονται: κοντά τους.

Έναν χρόνο μετά την πτώση της δικτατορίας, επέστρεψε στον ίδιο χώρο. Ένα σπάνιο κινηματογραφικό ντοκουμέντο φωτίζει σήμερα μια χαρακτηριστική στιγμή εκείνων των ημερών. Στα σκαλιά του Πολυτεχνείου, μαζί με τη Μαρία Φαραντούρη και τον Αντώνη Καλογιάννη, μοιράζονται το μικρόφωνο και τραγουδούν το «Μην ξεχνάς τον Ωρωπό» του Μίκη Θεοδωράκη. Γύρω τους, άνθρωποι καθισμένοι στα σκαλοπάτια και συγκεντρωμένοι μπροστά στην πύλη παρακολουθούν.

Είναι Νοέμβριος του 1974, η πρώτη επέτειος της εξέγερσης. Η σκηνή περιλαμβάνεται στο εννιάλεπτο βίντεο που δημοσιοποίησε η Σχολή Αρχιτεκτόνων Μηχανικών του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου. Το υλικό βρέθηκε σε παλιές μπομπίνες στο υπόγειο του κτιρίου Τοσίτσα. Το είχε καταγράψει ο Γιάννης Σημηριώτης, εργαζόμενος τότε στο φωτογραφικό εργαστήριο της Σχολής, και παρέμενε άγνωστο στο ευρύ κοινό για περισσότερες από πέντε δεκαετίες. Τα φιλμ συντηρήθηκαν και ψηφιοποιήθηκαν με τη συνδρομή των εργαζομένων στο Αρχείο της ΕΡΤ και στη συνέχεια υποβλήθηκαν σε επεξεργασία στο Εργαστήριο Τεκμηρίωσης της Αρχιτεκτονικής Σχολής.

Ανάμεσα στα πρόσωπα βρίσκεται ο Σπύρος Μουστακλής, υποβασταζόμενος, με τις συνέπειες των βασανιστηρίων της δικτατορίας ορατές. Όταν ένας δημοσιογράφος επιχειρεί να του πάρει συνέντευξη, μια γυναίκα εξηγεί ότι δεν μπορεί να μιλήσει. Εκείνος απαντά με μια χειρονομία. Η κάμερα ακολουθεί και το πλήθος στους δρόμους, τα πανό, τα συνθήματα, τις ανθρώπινες αλυσίδες.

Μια φωνή που περνά από γενιά σε γενιά

Το τραγούδι συνοδεύει τη μνήμη των νεκρών, την ανακούφιση για το τέλος της δικτατορίας, την αβεβαιότητα για όσα θα ακολουθούσαν. Και ο Ξυλούρης είναι πάλι εκεί, ανάμεσα στους ανθρώπους που είχαν συνδέσει τη φωνή του με την προσδοκία αυτής της ελευθερίας.

Σήμερα, η φωνή του φτάνει στους νεότερους από διαφορετικούς δρόμους. Από έναν δίσκο που υπάρχει ακόμη στο πατρικό, από ένα τραγούδι που ακούγεται σε μια παρέα, από ένα βίντεο στην οθόνη. Κάποιος θα σταθεί πρώτα στον ήχο της και ύστερα θα αναζητήσει την ιστορία. Θα μάθει πού τραγουδήθηκαν αυτά τα τραγούδια, ποιοι τα κράτησαν κοντά τους, τι τους έδιναν. Εκεί βρίσκεται και η συνέχεια της μνήμης του Πολυτεχνείου.

Ο Νίκος Ξυλούρης έφυγε νωρίς, μα η φωνή του ρίζωσε σε εκείνες τις ζωές και ταξίδεψε στις επόμενες. Όποιος τον ακούει σήμερα, εισπράττει ακόμη τη δύναμη που χάριζε σε όσους τραγουδούσαν στο πλευρό του: τη βαθιά πίστη πως το σκοτάδι κάποτε υποχωρεί.

Η αυθόρμητη δυναμική της εξέγερσης ξεπέρασε δισταγμούς, αντιρρήσεις, πολιτικούς ενδοιασμούς και μικροσκοπιμότητες. Το Πολυτεχνείο συμπυκνώνει, εντέλει, διαχρονικά και οικουμενικά στοιχεία με αγωνιστικά χαρακτηριστικά τότε και τώρα. Και ακούμε να αντηχούν και πάλι στους δρόμους συνθήματα που εκφράζουν αδικαίωτους πόθους, ελπίδες και προσδοκίες του ελληνικού λαού και της νεολαίας του. Γιατί όπως έχει πει και γράψει πολλές φορές ο Δημήτρης Παπαχρήστος, η εμβληματική «φωνή» της εξέγερσης του Πολυτεχνείου τον Νοέμβριο του 1973, «είναι προτιμότερο να αγωνίζεται κανείς ακόμα και μάταια, παρά να ζει μάταια».

Πηγή: skai.gr



ΡΟΗ ΕΙΔΗΣΕΩΝ