Αόρατοι, τοξικοί και… παντοτινοί. Τα PFAS, γνωστά ως “παντοτινά χημικά”, έχουν μολύνει τον υδροφόρο ορίζοντας και την τροφική αλυσίδα αναγκάζοντας την Ευρωπαϊκή Ένωση να ψηφίσει αυστηρά όρια παρακολούθησης του νερού με στόχο την προστασία της δημόσιας υγείας και του περιβάλλοντος.
Με μια νέα, αυστηρότατη οδηγία, η Ε.Ε. θέτει πλέον τα κράτη-μέλη, ανάμεσά τους και την Ελλάδα, προ των ευθυνών τους.
Το διακύβευμα; Η επιβίωση του υδροφόρου ορίζοντα και η αναχαίτιση μιας χημικής ρύπανσης που απειλεί να διαταράξει σοβαρά τη λειτουργία της τροφικής αλυσίδας.
Η νομοθεσία επικαιροποιεί τους καταλόγους των ρύπων που πρέπει να παρακολουθούνται και να ελέγχονται, προσθέτοντας τα περιβόητα PFAS, υπολείμματα φαρμακευτικών ουσιών (π.χ. αναλγητικά), βιομηχανικές ουσίες και φυτοφάρμακα. Αρκετοί ρύποι που περιλαμβάνονταν ήδη θα υπόκεινται πλέον σε αυστηρότερα πρότυπα περιβαλλοντικής ποιότητας.
Τα νέα μέτρα δίνουν επίσης μεγαλύτερη έμφαση σε ουσίες που προκαλούν αυξανόμενη ανησυχία, όπως τα μικροπλαστικά και οι δείκτες ανθεκτικότητας στα αντιμικροβιακά.
«Η Ευρώπη αντιμετωπίζει μια κρίση νερού, με ξηρασίες, πλημμύρες και χημική ρύπανση να ασκούν αυξανόμενη πίεση στους πόρους μας. Αυτή η συμφωνία μας παρέχει ισχυρότερα εργαλεία για να ανταποκριθούμε: ενημερωμένα πρότυπα για τους ρύπους, συμπερίληψη νέων ουσιών, καλύτερη παρακολούθηση και αναφορά δεδομένων και μεγαλύτερη εστίαση στους αναδυόμενους ρύπους…», επισήμανε ο Javi Lopez, εισηγητής της έκθεσης, ευρωβουλευτής από την Ισπανία και μέλος της ομάδας των Σοσιαλιστών και Δημοκρατών (S&D).
Στο πλαίσιο της φιλοδοξίας για μηδενική ρύπανση της Ευρωπαϊκής Πράσινης Συμφωνίας, η Επιτροπή υπέβαλε τον Οκτώβριο του 2022 πρόταση για την αναθεώρηση των καταλόγων ρύπων των επιφανειακών και υπόγειων υδάτων που πρέπει να παρακολουθούνται και να ελέγχονται, με στόχο την προστασία των υδάτινων πόρων της ΕΕ. Η νέα νομοθεσία επικαιροποιεί την Οδηγία-Πλαίσιο για τα Ύδατα, την Οδηγία για τα Υπόγεια Ύδατα και την Οδηγία για τα Πρότυπα Περιβαλλοντικής Ποιότητας (Οδηγία για τα Επιφανειακά Ύδατα).
PFAS: Τα χημικά που “αρνούνται” να πεθάνουν
Στο επίκεντρο της νέας ευρωπαϊκής νομοθεσίας βρίσκονται τα PFAS . Πρόκειται για μια οικογένεια χιλιάδων συνθετικών χημικών που χρησιμοποιούνται από τη δεκαετία του 1940 σε πληθώρα εφαρμογών: από αντικολλητικά σκεύη και αδιάβροχα υφάσματα μέχρι συσκευασίες τροφίμων και ηλεκτρονικές συσκευές.
Η «εξαιρετική» χημική τους ιδιότητα να είναι ανθεκτικά στη θερμότητα, το νερό και το λάδι, είναι ταυτόχρονα και η κατάρα τους. Όπως εξηγεί ο Μανώλης Τσαπάκης, διευθυντής Ερευνών στο Ινστιτούτο Ωκεανογραφίας του ΕΛΚΕΘΕ, οι ενώσεις αυτές δεν διασπώνται ποτέ σε χρόνους ανθρώπινης ζωής. «Οι διαδικασίες διάσπασης είναι τόσο αργές που τα χημικά αυτά συσσωρεύονται στο περιβάλλον και τους οργανισμούς επ’ αόριστον», σημειώνει ο κ. Τσαπάκης.
Το “κοκτέιλ” ρύπων και η υγεία μας
Η ανησυχία των επιστημόνων δεν εστιάζεται πλέον μόνο στις μεγάλες συγκεντρώσεις ρύπων, αλλά στη διαρκή έκθεση σε μικρές δόσεις ενός επικίνδυνου «κοκτέιλ» ουσιών. Μικροπλαστικά, νανοπλαστικά, PFAS και φαρμακευτικά υπολείμματα συνθέτουν ένα μείγμα που ο ανθρώπινος οργανισμός αδυνατεί να διαχειριστεί.
Ο ευρωβουλευτής Νικόλας Φαραντούρης, μέλος της Επιτροπής Περιβάλλοντος (ENVI), κρούει τον κώδωνα του κινδύνου για τις επιπτώσεις στην υγεία: «Τα μικροπλαστικά εντοπίζονται πλέον στο αίμα μας και στους ιστούς μας. Επηρεάζουν τη γονιμότητα, τη λειτουργία του εγκεφάλου και το ορμονικό μας σύστημα».
Οι λεγόμενοι ενδοκρινικοί διαταράκτες «μπερδεύουν» τις ορμόνες του σώματος, οδηγώντας σε αλλεργίες, αυτοάνοσα νοσήματα και σοβαρότερες παθολογικές καταστάσεις.
Ο ίδιος σοκάρει με τη διαπίστωση ότι «κατά μέσο όρο, κάθε άνθρωπος καταναλώνει ποσότητα μικροπλαστικών ίση με μια πλαστική κάρτα την εβδομάδα».
Πολιτικό μπρα-ντε-φερ στις Βρυξέλλες
Η ψήφιση των νέων κανόνων δεν ήταν μια εύκολη υπόθεση. Πίσω από τις κλειστές πόρτες των Βρυξελλών εξελίχθηκε ένας σκληρός πόλεμος συμφερόντων. Από τη μία πλευρά, η επιστημονική κοινότητα και οι οργανώσεις πολιτών ζητούσαν μηδενική ανοχή. Από την άλλη, ισχυρά βιομηχανικά λόμπι, κυρίως από κράτη με ανεπτυγμένη πετροχημική βιομηχανία και συμφέροντα στις θαλάσσιες μεταφορές, προσπάθησαν να μπλοκάρουν ή να αποδυναμώσουν τους ελέγχους.
«Τα μικροπλαστικά με τη μορφή pellet συνοδεύουν τα μεγάλα εμπορευματοκιβώτια (containers) και μεγάλη ποσότητα από αυτά τα μικροπλαστικά, πέφτουν στη θάλασσα. Τα καταναλώνουν τα ψάρια και τα θηλαστικά, τα οποία οδηγούν σε θάνατο. Και σε κάθε περίπτωση καταλήγουν στο πιάτο μας. Έτσι επηρεάζουν ολόκληρη τη διατροφική αλυσίδα. Και φυσικά, τον ανθρώπινο οργανισμό», σημειώνει ο κ. Φαραντούρης που επισημαίνει πως ο δρόμος είναι μακρύς και ο αγώνας για τον περιορισμό τους πρέπει να δοθεί τόσο σε ευρωπαϊκό επίπεδο όσο και σε παγκόσμιο.
«Πιστεύω ότι η Ευρώπη πρέπει να ηγηθεί αυτής της σταυροφορίας για περιορισμό των πλαστικών και των μικροπλαστικών χωρίς εκπτώσεις. Και θα δώσουμε τη μάχη, όχι μόνο θεσμικά, αλλά και πολιτικά. Μαζί με τις περιβαλλοντικές οργανώσεις. Μαζί με τους φορείς, τα πανεπιστήμια. Μαζί με την κοινωνία των πολιτών», καταλήγει ο ευρωβουλευτής.
Τι μπορούμε να κάνουμε;
Παρά το μέγεθος του προβλήματος, η επιστημονική κοινότητα επιμένει ότι η λύση ξεκινά από την πρόληψη και όχι από την αποκατάσταση, η οποία είναι πολυδάπανη και συχνά ανέφικτη σε μεγάλη κλίμακα.
«Αυτό που μπορούμε να κάνουμε είναι να ενημερωνόμαστε, να μιλάμε με την επιστήμη, να είμαστε ενεργοί πολίτες, να ακολουθούμε ορθές πρακτικές, να ανακυκλώνουμε τα υλικά τα οποία χρησιμοποιούμε και να έχουμε ένα μικρότερο αποτύπωμα», λέει ο κ. Τσαπάκης.
Το μήνυμα των ειδικών είναι σαφές: Το νερό και η καθαρή θάλασσα δεν είναι πλέον δεδομένα, αλλά ζητούμενα που απαιτούν πολιτική βούληση, επιστημονική εγρήγορση και ατομική ευθύνη. Η μάχη με τους “παντοτινούς εχθρούς” έχει ήδη ξεκινήσει.
Η κατάσταση στην Ελλάδα: Το παράδειγμα της Κρήτης
Στην Ελλάδα, το Ελληνικό Κέντρο Θαλασσίων Ερευνών (ΕΛΚΕΘΕ) υλοποιεί προγράμματα παρακολούθησης που δείχνουν ότι, αν και η χημική κατάσταση των θαλασσών μας παραμένει σε γενικές γραμμές καλή βάσει των σημερινών ορίων, δεν υπάρχει περιθώριο για εφησυχασμό.
Το πρόβλημα είναι συχνά γεωγραφικό. Λόγω των θαλάσσιων ρευμάτων, περιοχές ακόμα και στην Κρήτη μετατρέπονται σε “μαγνήτες” πλαστικών απορριμμάτων. Ωστόσο, η ορατή ρύπανση – το μπουκάλι στην αμμουδιά – είναι μόνο η κορυφή του παγόβουνου. Το αόρατο πρόβλημα βρίσκεται στα νανοπλαστικά που δεν βλέπει το μάτι, αλλά έχουν τεράστια συνολική μάζα και διεισδυτικότητα.
Στο Ηράκλειο, η συνεργασία του ΕΛΚΕΘΕ με τον ΕΣΔΑΚ οδήγησε σε πρωτοποριακά πειράματα (όπως αυτό στους Πέρα Γαλήνους) για τον καθαρισμό των στραγγισμάτων από τις χωματερές, χρησιμοποιώντας καινοτόμες τεχνικές απομάκρυνσης τοξικών ενώσεων.
Η αντίστροφη μέτρηση για την Ελλάδα – όπως και τις υπόλοιπες χώρες της ΕΕ – έχει ξεκινήσει. Μέχρι τον Δεκέμβριο του 2027, η χώρα πρέπει να διαθέτει ενημερωμένα πρότυπα για τους ρύπους, καλύτερα συστήματα παρακολούθησης και να συμπεριλάβει στον έλεγχο ουσίες που μέχρι πρότινος αγνοούνταν.
Αν η χώρα δεν εναρμονιστεί έγκαιρα, οι συνέπειες θα είναι διπλές: αφενός βαρύτατα πρόστιμα και αφετέρου μια διαρκώς επιδεινούμενη δημόσια υγεία. Οι στόχοι συμμόρφωσης στα κράτη – μέλη εκτείνονται έως το 2033 για αυστηρότερα πρότυπα και έως το 2039 για πλήρη εφαρμογή.
ΠΗΓΗ: neakriti.gr
