Η πρώτη καταγραφή του αγγελόψαρου Pomacanthus maculosus στα ελληνικά νερά ανοίγει ξανά τη συζήτηση για τα ξενικά είδη και τις αλλαγές που συντελούνται στη Μεσόγειο.
Η μελέτη πραγματοποιήθηκε στο πλαίσιο συνεργασίας των δύο ενυδρείων του ΕΛΚΕΘΕ του Ενυδρείου Κρήτης και του Υδροβιολογικού Σταθμού & Ενυδρείου Ρόδου. Συγκεκριμένα, συνεργάστηκαν οι Δρ. Χρύσα Δόξα, μεταδιδακτορική ερευνήτρια Ενυδρείο Κρήτης ΕΛΚΕΘΕ και Γεράσιμος Κονδυλάτος, ειδικός λειτουργικός επιστήμονας Υδροβιολογικός Σταθμός και Ενυδρείο Ρόδου ΕΛΚΕΘΕ.
Η Δρ. Χρύσα Δόξα εξηγεί στο Cretalive τη σημασία αυτής της εξέλιξης. Η συνέντευξη έχει ως εξής:
Τι ακριβώς καταγράφηκε και γιατί θεωρείται σημαντικό;
«Για πρώτη φορά επιβεβαιώθηκε η παρουσία του Pomacanthus maculosus στις ελληνικές θάλασσες, συγκεκριμένα στη νότια Κρήτη. Πρόκειται για ένα είδος που προέρχεται από τον Ινδο-Ειρηνικό και την Ερυθρά Θάλασσα και έχει ήδη εμφανιστεί στη Μεσόγειο ως λεσεψιανός μετανάστης. Η σημασία της καταγραφής είναι ότι «γεφυρώνει» ένα κενό: το είδος είχε εντοπιστεί στην Ανατολική Μεσόγειο και στη Μάλτα, αλλά όχι στην ενδιάμεση περιοχή.»
Πώς φτάνει ένα τέτοιο είδος μέχρι την Κρήτη;
«Υπάρχουν δύο βασικά σενάρια. Το πρώτο είναι η φυσική επέκταση μέσω της Μεσογείου, που συνδέεται με τη διέλευση ειδών από τη Διώρυγα του Σουέζ. Το δεύτερο είναι η απελευθέρωση από ιδιωτικά οικιακά ενυδρεία – κάτι που, δυστυχώς, δεν είναι σπάνιο.
Δεν μπορούμε να είμαστε βέβαιοι για την προέλευση του συγκεκριμένου ατόμου. Και τα δύο ενδεχόμενα παραμένουν ανοιχτά.»
Είναι όντως τόσο «κοντά» η Ερυθρά Θάλασσα;
«Περισσότερο απ’ όσο νομίζουμε. Αν δει κανείς τις αποστάσεις, η απόσταση Κρήτη–Θεσσαλονίκη είναι σχεδόν αντίστοιχη με την απόσταση Κρήτη–Διώρυγα του Σουέζ. Αυτό δείχνει πόσο «συνδεδεμένα» είναι πλέον αυτά τα οικοσυστήματα.»
Πόσο ρόλο παίζει η κλιματική αλλαγή;
«Καθοριστικό. Η συνεχής αύξηση της θερμοκρασίας της επιφάνειας της θάλασσας δημιουργεί πιο ευνοϊκές συνθήκες για θερμόφιλα είδη, όπως αυτά της Ερυθράς Θάλασσας. Αυτό σημαίνει ότι οι λεσεψιανοί μετανάστες όχι μόνο φτάνουν στη Μεσόγειο, αλλά έχουν πλέον και μεγαλύτερες πιθανότητες να εγκατασταθούν και να εξαπλωθούν.»
Υπάρχει λόγος ανησυχίας;
«Κάθε νέο είδος μπορεί να επηρεάσει τις τοπικές ισορροπίες. Δεν σημαίνει απαραίτητα ότι θα υπάρξει αρνητική επίπτωση, όπως με τους λαγοκέφαλους και τα λεοντόψαρα, αλλά χρειάζεται παρακολούθηση. Το σημαντικό είναι να εντοπίζουμε έγκαιρα τέτοιες εμφανίσεις.»
Αναφέρατε την πιθανότητα απελευθέρωσης από οικιακό ενυδρείο. Είναι κάτι που συμβαίνει;
«Δυστυχώς ναι. Τα τελευταία χρόνια, η οικονομική επιβάρυνση για τη συντήρηση ενός ενυδρείου —ιδιαίτερα θαλασσινού νερού, που απαιτεί εξειδικευμένο εξοπλισμό και υψηλό κόστος λειτουργίας— οδηγεί αρκετούς ιδιοκτήτες στη διακοπή της λειτουργίας του. Σε ορισμένες περιπτώσεις, επιλέγουν λανθασμένα να απελευθερώσουν τους οργανισμούς στο φυσικό περιβάλλον.
Και δεν αφορά μόνο θαλάσσια είδη. Στα ελληνικά ποτάμια έχουν καταγραφεί πολυάριθμες περιπτώσεις ξενικών υδρόβιων χελωνών που προέρχονται από απελευθερώσεις κατοικίδιων. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί και η υπόθεση του «Σήφη», του κροκόδειλου που βρέθηκε στην Κρήτη, που είχε προκαλέσει μεγάλη ανησυχία στο κοινό.
Είναι σημαντικό να τονιστεί ότι υπάρχουν υπεύθυνες εναλλακτικές λύσεις. Όσοι αποφασίσουν να διακόψουν τη λειτουργία του θαλασσινού τους ενυδρείου μπορούν, κατόπιν συνεννόησης, να απευθυνθούν στο Ενυδρείο Κρήτης, το οποίο έχει τη δυνατότητα να δεχθεί οργανισμούς και λειτουργεί με πολύ αυστηρά πρωτόκολλα βιοασφάλειας, διασφαλίζοντας ότι δεν υπάρχει κίνδυνος διαφυγής ειδών στο φυσικό περιβάλλον.
Τέτοιες πρακτικές μπορεί να έχουν σοβαρές και απρόβλεπτες συνέπειες για τα οικοσυστήματα, καθώς τα είδη αυτά μπορεί να γίνουν χωροκατακτητικά, να ανταγωνιστούν τα ντόπια είδη ή να μεταφέρουν ασθένειες. Για τον λόγο αυτό, η απελευθέρωση οργανισμών από ενυδρεία στο φυσικό περιβάλλον δεν αποτελεί σε καμία περίπτωση αποδεκτή λύση.»
Τι μπορεί να κάνει το κοινό;
«Η συμβολή των πολιτών είναι πολύ σημαντική. Φωτογραφίες, παρατηρήσεις και αναφορές βοηθούν τους επιστήμονες να καταγράφουν την εξάπλωση των ειδών. Παράλληλα, είναι κρίσιμο να υπάρχει υπεύθυνη στάση απέναντι στα ενυδρειακά είδη – δεν απελευθερώνουμε ποτέ οργανισμούς στη φύση.»
Και ποιος είναι ο ρόλος του Ενυδρείου Κρήτης σε όλα αυτά;
«Το Ενυδρείο Κρήτης δεν αποτελεί απλώς έναν χώρο θεάματος, αλλά έναν ενεργό φορέα ενημέρωσης και εκπαίδευσης. Προσφέρει στους επισκέπτες τη δυνατότητα να γνωρίσουν σε βάθος το θαλάσσιο περιβάλλον και τους παράγοντες που το απειλούν, ενισχύοντας την περιβαλλοντική συνείδηση και προωθώντας την ανάγκη για την προστασία του.
Στο πλαίσιο αυτό, επιδιώκουμε να φέρουμε το κοινό σε ουσιαστική επαφή με φαινόμενα όπως η είσοδος ξενικών ειδών. Παρουσιάζουμε είδη της Ερυθράς Θάλασσας, τα οποία είτε έχουν ήδη εμφανιστεί στη Μεσόγειο είτε μπορούν δυνητικά να εισέλθουν στο μέλλον, και εξηγούμε τι σημαίνει η παρουσία τους για τα θαλάσσια οικοσυστήματα. Με τον τρόπο αυτό συμβάλλουμε στην κατανόηση των αλλαγών που ήδη συντελούνται στη θάλασσά μας και αυτών που ενδέχεται να ακολουθήσουν.
Η εμφάνιση ενός και μόνο ψαριού ίσως φαίνεται μικρή είδηση. Στην πραγματικότητα, όμως, είναι ένα ακόμα κομμάτι σε ένα μεγαλύτερο παζλ: αυτό της μεταβαλλόμενης Μεσογείου.»
